تهران - "رازي" نامي اشنا براي تمامي انديشمندان ايران وجهان است و بسياري از مراکز علمي و تحقيقاتي در کشور به نام اين دانشمند شهير ايراني نامگذاري شده است.

نام وي "‌محمد " و نام پدرش "زکريا" است. مورخان شرقي در کتاب‌هايشان او را" محمد بن زکرياي رازي" خوانده‌اند اما اروپاييان و مورخان غربي از او به نام‌هاي رازس Rhazes=razes و الرازي Al-Razi در کتاب‌هاي خود ياد کرده‌اند.
به گفته ابوريحان بيروني وي در شعبان سال 251 هجري (865 ميلادي) در ري زاده شد و دوران کودکي ، نوجواني و جواني‌اش را در اين شهر گذراند.
مي گويند در جواني ساز مي‌نواخت و گاهي شعر مي‌سرود . همچنين مدني به زرگري و سپس به کيمياگري روي آورد.
رازي در سنين بالا علم طب را آموخت. بيروني معتقد است او در ابتدا به کيميا اشتغال داشت و پس از آن‌که در اين راه چشمش در اثر کار زياد با مواد تند و تيزبو آسيب ديد ، براي درمان چشم به پزشکي روي آورد.
در کتاب‌هاي مورخان اسلامي آمده‌است که رازي ، طب را در بيمارستان بغداد آموخته‌است، در آن زمان بغداد مرکز بزرگ علمي و جايگاه علمي ان همچون دانشگاه جندي شاپور بود.
از اين رو رازي براي آموختن علم به بغداد سفر کرد و مدتي نامعلوم در آن‌جا اقامت کرد و به تحصيل علم پرداخت و سپس رياست بيمارستان "معتضدي" را برعهده گرفت.
پس از مرگ معتضد خليفه عباسي، رازي به ري بازگشت و عهده‌دار رياست بيمارستان ري شد و تا پايان عمر در اين شهر به درمان بيماران مشغول بود. رازي در آخر عمرش نابينا شد، درباره علت نابينا شدن او روايت‌هاي مختلفي وجود دارد، بيروني سبب کوري رازي را کار مداوم با مواد شيميايي چون بخار جيوه مي‌داند.
بر اساس انچه مورخان اعلام کردند رازي در پنجم شعبان 313 هجري قمري در شهر ري دار فاني را وداع گفت. مکان اصلي آرامگاه رازي نامعلوم است.
*استادان و شاگردان
در مورد استادان و پيشکسوت‌هاي رازي ميان کارشناسان و تاريخ‌نويسان اتفاق نظر وجود ندارد. گروهي او را شاگرد "علي‌بن ربن طبري" و "ابوزيد بلخي" مي‌دانند اما عده‌اي ديگر بنا بر شواهد و دلايلي اين موضوع را رد مي‌کنند.
"يحيي بن عدي "‌، "ابوالقاسم مقانعي"‌، "ابن قارن رازي "‌، "ابوغانم طبيب " ، "‌يوسف بن يعقوب " ، "محمد بن يونس "‌و "‌ابوالحسن طبري "‌از جمله شاگردان رازي بوده اند.
*رازي و پزشکي
رازي پزشکي حاذق بود و در زمان خود شهرت بسزايي داشت. رازي از زمره پزشکاني بود که بعضي از عقايد وي در درمان طب امروزي نيز به‌کار مي‌رود، مخصوصا در درمان بيماران با مايعات و غذا.
پزشکان و محققين از کتاب‌ها و رسالات رازي در سده‌هاي متمادي بهره برده‌اند. ابن‌سينا ، رازي را در طب بسيار عالي‌مقام مي‌داند و مي‌توان گفت براي تاليف قانون از کتاب و رساله هاي رازي استفاده فراوان کرده‌است.
* رازي و آبله و سرخک
رازي نخستين کسي است که تشخيص تفکيکي بين آبله و سرخک را بيان داشته‌است. وي در کتاب آبله و سرخک خود به علت بروز آبله پرداخته و سبب انتقال آن را عامل مخمر از راه خون دانسته‌است و ضمن معرفي آبله و سرخک به‌عنوان بيماري‌هاي حاد، نشانه‌هايي از بي‌خطر يا کشنده بودن آن‌ها را بيان مي‌دارد و براي مراقبت از بيمار مبتلا به اين بيماري‌ها روش‌هايي را توصيه مي‌کند.
به عنوان نخستين طبيب استفاده از پنبه را در طب آورده و به منظور زخم نشدن بدن بيماران آبله‌اي از آن بهره ‌برده و در مراقبت از چشم‌ها ، پلک ، گلو و بيني بيماران را توصيه فراوان کرده‌است.
در کتاب آبله و سرخک رازي در مورد آبله و سرخک چه قبل از ظهور بيماري و چه بعد از آن و جلوگيري از عوارض بيماري به اندام‌هاي بدن تدابيري آورده شده‌است.
* رازي و علم تشريح
در دوران رازي تشريح جسد انسان رواج نداشت و اين کار را ناپسند و خلاف آموزه‌هاي ديني مي‌دانستند و عموما به تشريح ميمون مي‌پرداختند. رازي در کتاب‌هاي خود از جمله کتاب "الکناش المنصوري "‌از تشريح استخوان‌ها و عضلات ، مغز، چشم، گوش، ريه، قلب، معده و کيسه صفرا سخن گفت و طرز قرار گرفتن ستون فقرات ، سوراخ‌ها و زائده‌هاي آن و نخاع شوکي را به خوبي شرح داد.
رازي نخستين پزشکي است که برخي از شعبه‌هاي اعصاب را در سر و گردن شناخته و در مورد آن‌ها توضيحاتي ارايه کرده است .
* رازي و درمان بيماري‌هاي داخلي
رازي اسراف در دارو را بسيار مضر مي‌داند، وي معتقد بود مداوا با غذا بهترين روش است و در غير اين‌صورت با داروي منفرد و ساده و اگر نه با داروي مرکب مي توان به بيمار کمک کرد . رازي مي‌گويد: هرگاه طبيب موفق شود بيماري‌ها را با غذا درمان کند، به سعادت رسيده‌است."
وي بسياري از داروها را روي حيوانات امتحان و اثرات آن‌ها را ثبت و تشريح و سپس براي بيماران تجويز کرد.
* رازي و جراحي
گرچه رازي به عنوان پزشک مشهور است اما بعضي از مورخان او را به نام "جراح" مي‌شناسند.
از مطالعه آثار وي چنين برمي‌آيد که در جراحي صاحب‌نظر بوده‌است. وي درباره "سنگ کليه‌ها و مثانه " کتابي نگاشته و در آن تاکيد کرده‌است که در صورتي که درمان سنگ مثانه با راه‌هاي طبي مقدور نباشد، بايد به عمل جراحي پرداخت و در اين کتاب از اسبابي که با آن عمل سنگ مثانه را انجام داده است ، نام مي‌برد.
رازي اولين پزشکي است که در عالم طب از سل مفصلي انگشتان صحبت کرده‌است. در شکسته‌بندي و دررفتگي‌ها قدم‌هايي برداشته و آثاري از خود به جا گذاشته‌است.
*رازي و تغذيه
رازي از اولين افرادي است که بر نقش تغذيه در سلامتي و درمان تاکيد بسيار دارد. رازي کتابي درباره تغذيه دارد به نام "منافع‌الاغذيه و مضارها" که يک دوره کامل بهداشت غذايي است و در آن از خواص گندم ، حبوبات ، آب‌ و نوشيدني هاي غيرالکلي ، گوشت‌هاي تازه و خشک و ماهي‌ها سخن گفت .
*رازي ، شيمي و داروسازي
رازي تحصيل شيمي را پيش از پزشکي شروع کرد و در آن آثاري چشمگير از خود برجا گذاشت. عمده تاثير رازي در شيمي طبقه‌بندي او از مواد است.
او نخستين کسي بود که اجسام را به سه گروه جمادي، نباتي و حيواني تقسيم کرد. وي پايه‌گذار شيمي نوين است؛ با وجود آن‌که کيمياگري را باور دارد.
هر چند که بعضي از کيمياگران معاصر در ايران نوعي از تبديل ناقص فلزات را به طلا "تبدل رازي" مي‌نامند. ولي چون رازي از ديدگاه مراحل بعدي علم در نظر گرفته شود، بايد او را يکي از بنيان‌گذاران علم شيمي بدانيم.
در کتاب "سرّ الاسرار" او مواد را به دو دسته فلز و شبه فلز (به گفته او جسد و روح) تقسيم مي‌کند و اگر در اين زمينه اشتباهاتي مي‌کند، چندان گريزي از آن ندارد. براي نمونه جيوه را شبه‌فلز مي‌خواند در صورتي که فلز بودن جيوه اکنون آشکار است.
*اکتشافات رازي
اين دانشمند بزرگ کشفيات زيادي دارد که از مهمترين انها مي توان به الکل اشاره کرد .
همچنين به دست اوردن اسيد سولفوريک ، تاثير آب‌آهک بر نوشادور (کلريد آمونيوم) و به دست اوردن اسيد کلريدريک ،اثر دادن سرکه با مس و به دست اوردن استات مس و شست و شو زخم با ان ، سوزاندن زرنيخ، تهيه اکسيد آرسنيک يا مرگ موش از جمله فعاليت هاي موثر اين دانشمند ايراني است .
علاوه براين او نخستين پزشکي است که داروهاي سمي آلکالوئيدي ساخت و از آن‌ها براي درمان بيمارانش بهره گرفت.
*رازي و فلسفه
رازي از تفکرات فلسفي رايج عصر خود که فلسفه ارسطويي‌- افلاطوني بود، پيروي نمي‌کرد و عقايد خاص خود را داشت که در نتيجه مورد بدگويي اهل فلسفه هم‌عصر و پس از خود قرار گرفت.
همچنين رازي را مي‌توان برجسته‌ترين چهره خردگرايي و تجربه‌گرايي در فرهنگ ايراني و اسلامي ناميد.
وي در فلسفه هرگز تسليم افکار مشاهير نمي‌شد بلکه اطلاعاتي را که از پيشينيان به دست آورده بود، مورد مشاهده و تجربه قرار مي‌داد و سپس نظر و قضاوت خود را بيان مي‌ کرد .
به پاس زحمات فراوان رازي در داروسازي روز پنجم شهريورماه (?? اوت) روز بزرگداشت زکرياي رازي شيمي‌دان بزرگ ايراني و روز داروسازي نام‌گذاري شده است.